بازدهی نسبی در حسابداری چیست؟
بازدهی نسبی، در مقایسه عملکرد سرمایه‌گذاری، نشان می‌دهد بازده یک دارایی یا سبد در برابر یک معیار مشخص چگونه بوده است. در روش ساده حسابی، بازده نسبی = بازده سبد − بازده معیار است. اگر سبد ۱۸ درصد و معیار ۱۵ درصد بازده داشته باشد، اختلاف برابر با مثبت ۳ واحد درصد است.
این مفهوم برای تحلیل عملکرد مالی کاربرد دارد، اما یک نسبت ترازنامه‌ای واحد و عمومی برای همه شرکت‌ها نیست. همچنین، اختلاف بازده به‌تنهایی میزان ریسک یا مناسب‌بودن یک سرمایه‌گذاری را تعیین نمی‌کند. در این مقاله، منظور از بازدهی نسبی همان مقایسه حسابی بازده با معیار است؛ دوره، مبنای محاسبه و معیار باید روشن باشند.
بازدهی مطلق و بازدهی نسبی چه تفاوتی دارند؟
بازدهی مطلق، نتیجه خود سرمایه‌گذاری در یک دوره را بیان می‌کند. بازدهی نسبی، همان نتیجه را در برابر معیار می‌سنجد. برای مثال، بازده ۱۰ درصدی ممکن است در مقایسه با معیار ۷ درصدی بهتر و در مقایسه با معیار ۱۴ درصدی ضعیف‌تر باشد. پس بدون شناخت معیار، عبارت «عملکرد بهتر» کامل نیست.
بهتر بودن نسبی نیز لزوماً به معنی سود کردن نیست. اگر سبد ۸ درصد زیان و معیار ۱۲ درصد زیان داشته باشد، اختلاف بازده آن‌ها مثبت ۴ واحد درصد است؛ با این حال ارزش سبد، با فرض نبود واریز یا برداشت و سایر اقلام، کاهش یافته است.
فرمول و واحد محاسبه بازده نسبی
در مقایسه حسابی، فرمول چنین است: اختلاف بازده = نرخ بازده سرمایه‌گذاری − نرخ بازده معیار. دو نرخ باید مربوط به یک بازه زمانی و بر پایه روشی قابل مقایسه باشند. نتیجه تفریق دو درصد را با «واحد درصد» بیان کنید تا با درصد تغییر نسبی یک عدد اشتباه نشود.
برای نمونه، ۱۸ درصد منهای ۱۵ درصد برابر ۳ واحد درصد است. نوشتن «۲۰ درصد بهتر» از تقسیم اختلاف ۳ بر ۱۵ به دست می‌آید و پرسش دیگری را پاسخ می‌دهد؛ آن را بدون توضیح به جای اختلاف ۳ واحد درصدی ننویسید. وقتی معیار صفر یا منفی است، چنین نسبت‌سازی‌ای می‌تواند حتی گمراه‌کننده‌تر شود.
در گزارش‌های تخصصی ممکن است از روش هندسی مقایسه نیز استفاده شود. در آن صورت تعریف و روش گزارش را بخوانید. این مقاله روش حسابی را به کار می‌برد و نتیجه آن را با نسبت ارزش نهایی یا روش‌های دیگر مخلوط نمی‌کند.
مثال مثبت و منفی با سرمایه اولیه برابر
فرض کنید دو مسیر فرضی، هرکدام با ۱۰۰ میلیون تومان آغاز شده‌اند. در پایان یک سال، سبد مورد بررسی ۱۱۸ میلیون و سرمایه‌گذاری فرضی متناظر با معیار ۱۱۵ میلیون تومان ارزش دارد. فرض می‌کنیم هیچ وجهی در طول دوره وارد یا خارج نشده، توزیع نقدی وجود ندارد و ارقام از نظر هزینه‌ها یک مبنا دارند.
- بازده سبد: ۱۸ درصد؛
- بازده معیار: ۱۵ درصد؛
- اختلاف بازده: ۱۸ − ۱۵ = مثبت ۳ واحد درصد؛
- اختلاف ارزش پایانی دو مسیر در این مثال: ۳ میلیون تومان.
اکنون حالت دیگری را در نظر بگیرید: ارزش سبد به ۹۲ میلیون و مسیر معیار به ۸۸ میلیون تومان برسد. بازده‌ها به‌ترتیب منفی ۸ و منفی ۱۲ درصدند. اختلاف برابر منفی ۸ منهای منفی ۱۲، یعنی مثبت ۴ واحد درصد است. سبد بهتر از معیار عمل کرده، اما سرمایه اولیه آن ۸ میلیون تومان کاهش یافته است. این مثال‌ها فرضی‌اند و پیش‌بینی بازده بازار نیستند.
معیار مقایسه را چگونه انتخاب کنیم؟
معیار باید با هدف و سیاست سرمایه‌گذاری تناسب داشته باشد. در ارزیابی یک سبد سهام، مقایسه با یک شاخص مرتبط می‌تواند معنا داشته باشد؛ اما قیاس آن با فعالیتی با دارایی‌ها و ریسک‌های کاملاً متفاوت، به توضیح بیشتری نیاز دارد. انتخاب یک معیار آسان پس از دیدن نتیجه، تصویری بی‌طرفانه از عملکرد ایجاد نمی‌کند.
- نوع دارایی و دامنه فعالیت: معلوم کنید سبد و معیار چه بازار، صنعت یا ترکیبی از دارایی‌ها را پوشش می‌دهند.
- دوره: تاریخ آغاز و پایان هر دو محاسبه یکسان باشد.
- روش محاسبه: بازده قیمت را بدون توضیح با بازدهی که توزیع سود را هم شامل می‌شود مقایسه نکنید.
- واحد پول و هزینه‌ها: مشخص کنید نرخ‌ها به چه پولی و پیش یا پس از کدام کارمزدها محاسبه شده‌اند.
- تعریف پیشینی: معیار و دلیل انتخاب آن را پیش از ارزیابی مشخص و تغییر احتمالی را شفاف توضیح دهید.
اگر هدف مقایسه چند واحد یک شرکت یا چند پروژه است، ابتدا تعریف شاخص عملکرد آن‌ها را روشن کنید. نسبت سود حسابداری به دارایی، بازده یک سبد اوراق بهادار و نتیجه یک پروژه چندساله، فقط به دلیل داشتن علامت درصد قابل جایگزینی نیستند.
آیا بازده نسبی، ریسک را هم اندازه می‌گیرد؟
خیر. اختلاف ساده بازده به شما نمی‌گوید برای رسیدن به نتیجه، چه نوسان، افت ارزش، تمرکز یا محدودیت نقدشوندگی تحمل شده است. ممکن است دو سبد اختلاف بازده یکسانی نسبت به معیار داشته باشند، اما مسیر و ریسک آن‌ها متفاوت باشد.
در آموزش حرفه‌ای مدیریت سبد، معیارهای تعدیل‌شده با ریسک از اختلاف ساده بازده جدا بررسی می‌شوند. برای نمونه، CFA Institute بین سنجش بازده و ریسک کل و سنجش عملکرد در برابر معیار تمایز می‌گذارد. برای قضاوت درباره ریسک، باید شاخص مناسب و داده‌های لازم آن را جداگانه بررسی کرد؛ عدد مثبت بازده نسبی، تضمین کیفیت مدیریت یا تکرار عملکرد نیست.
چرا بازده چند دوره را نباید ساده جمع زد؟
فرض کنید سبد در سال اول ۱۰ درصد رشد و در سال دوم ۱۰ درصد افت کند. سرمایه فرضی ۱۰۰ میلیونی ابتدا ۱۱۰ میلیون و سپس ۹۹ میلیون تومان می‌شود. بازده تجمعی منفی ۱ درصد است، نه صفر. حال اگر معیار در هر دو سال صفر باشد، اختلاف بازده تجمعی سبد و معیار منفی ۱ واحد درصد خواهد بود.
این محاسبه با جمع ساده اختلاف‌های سالانه، یعنی مثبت ۱۰ و منفی ۱۰، یکسان نیست. برای مقایسه چنددوره‌ای، بازده تجمعی هر مسیر را با روش مربوط محاسبه کنید و سپس روش مقایسه را توضیح دهید. واریز، برداشت و توزیع نقدی نیز می‌توانند محاسبه را تغییر دهند و نباید از داده حذف شوند.
تفاوت بازدهی نسبی با ROI و ارزیابی پروژه
ROI معمولاً برای بیان بازده نسبت به مبنای سرمایه‌گذاری به کار می‌رود و تعریف صورت و مخرج آن باید در هر تحلیل مشخص شود. بازدهی نسبی در معنای این مقاله، مقایسه نرخ بازده با معیار است. پس محاسبه بازده خود سرمایه‌گذاری، به‌تنهایی مقایسه با معیار را انجام نمی‌دهد.
همچنین، اختلاف دو نرخ بازده به‌تنهایی برای انتخاب یک پروژه چندساله کافی نیست. مبلغ و زمان جریان‌های نقدی، اندازه سرمایه‌گذاری، ریسک و محدودیت منابع اهمیت دارند. معیارهای ارزیابی پروژه را با تعریف و فرض‌های مستقل آن‌ها به کار ببرید و نام‌های اختصاری بی‌منبع را به‌عنوان روش استاندارد معرفی نکنید.
چک‌لیست یک گزارش قابل بررسی
- هدف ارزیابی، نام سبد یا فعالیت و بازه زمانی را بنویسید.
- معیار و دلیل تناسب آن را مشخص کنید.
- منبع داده و روش محاسبه بازده هر طرف را ثبت کنید.
- توزیع سود، جریان‌های ورودی و خروجی، کارمزد و واحد پول را روشن کنید.
- بازده مطلق هر طرف و اختلاف حسابی آن‌ها را جدا نشان دهید.
- ریسک، محدودیت داده و موارد غیرقابل مقایسه را توضیح دهید.
برای بررسی علت عملکرد، می‌توانید هزینه‌ها، ترکیب دارایی‌ها یا تصمیم‌های دوره را تحلیل کنید. از نتیجه یک دوره نباید به موفقیت قطعی آینده رسید. تنوع‌بخشی یا کاهش هزینه نیز وعده قطعی برای افزایش بازده نسبی ایجاد نمی‌کند؛ اثر هر اقدام به شرایط و مبنای ارزیابی بستگی دارد.
پرسش‌های متداول بازدهی نسبی
آیا بازده نسبی مثبت یعنی زیان نکرده‌ایم؟
خیر. سبدی با بازده منفی ۸ درصد در برابر معیار منفی ۱۲ درصد، اختلاف مثبت ۴ واحد درصدی دارد و همچنان زیان کرده است.
آیا ۳ واحد درصد همان ۳ درصد رشد بیشتر است؟
در تفریق نرخ ۱۸ درصد و ۱۵ درصد، نتیجه ۳ واحد درصد است. درصد تغییر یک نرخ نسبت به نرخ دیگر، محاسبه و معنای متفاوتی دارد و باید جدا توضیح داده شود.
آیا برای همه سرمایه‌گذاری‌ها یک معیار مناسب وجود دارد؟
خیر. هدف، نوع دارایی، دامنه فعالیت، دوره و روش محاسبه باید با معیار سازگار باشند. دلیل انتخاب معیار بخشی از گزارش است.
منبع و مطالعه بیشتر
برای تعریف ارزش افزوده مدیریت فعال به‌صورت اختلاف بازده سبد و معیار و تفکیک ارزیابی ریسک، بخش عمومی Analysis of Active Portfolio Management از CFA Institute، برنامه آموزشی ۲۰۲۶ را ببینید. مثال‌ها و چک‌لیست این مقاله مستقل و آموزشی‌اند و توصیه خرید یا فروش دارایی مشخصی نیستند.
برای تفاوت نتیجه گزارشگری و هزینه فرصت، مقاله سود حسابداری و سود اقتصادی را نیز بخوانید.