روش تحقیق در حسابداری | انواع، مراحل و مثال‌ های کاربردی

برای انجام یک تحقیق حسابداری خوب، فقط انتخاب یک عنوان کافی نیست. باید سؤال مشخصی داشته باشید، داده مناسب جمع کنید و روشی را انتخاب کنید که واقعاً بتواند به آن سؤال پاسخ دهد. برای مثال، بررسی رابطه بین سودآوری و ساختار سرمایه به داده های عددی نیاز دارد؛ اما شناخت تجربه حسابداران از اجرای یک استاندارد ممکن است با مصاحبه بهتر انجام شود. در این مقاله، روش تحقیق در حسابداری را ساده و کاربردی بررسی می کنیم.

روش تحقیق در حسابداری چیست

روش تحقیق در حسابداری مجموعه تصمیم هایی است که مشخص می کند برای پاسخ به یک پرسش مالی یا حسابداری، چه داده ای از چه جامعه ای جمع شود و چگونه تحلیل گردد.

موضوع پژوهش می تواند از گزارشگری مالی و حسابرسی تا مالیات، حسابداری مدیریت یا رفتار استفاده کنندگان صورت های مالی باشد. اگر هنوز با دامنه این رشته آشنا نیستید، مقاله انواع حسابداری تصویر روشن تری از حوزه های قابل پژوهش می دهد.

روش مناسب به سؤال بستگی دارد. هیچ روشی برای همه موضوع ها بهترین نیست. پژوهشگر باید بین پرسش، داده، نمونه و نوع نتیجه ای که می خواهد بگیرد هماهنگی ایجاد کند.

تفاوت رویکرد، هدف و روش تحقیق

پیش از انتخاب روش تحقیق باید سه مفهوم را از یکدیگر جدا کنید: رویکرد پژوهش، هدف پژوهش و روش اجرای آن. این موارد به یکدیگر مرتبط اند، اما معنای یکسانی ندارند.

معیار دسته بندی

گزینه های رایج

پرسش اصلی

رویکرد پژوهش	کمی، کیفی یا آمیخته	داده های تحقیق عددی هستند یا به بررسی تجربه ها و دیدگاه ها مربوط می شوند؟
هدف پژوهش	بنیادی یا کاربردی	هدف توسعه دانش است یا حل یک مسئله عملی؟
روش اجرا	آرشیوی، پیمایشی، مصاحبه، مطالعه موردی، همبستگی، آزمایشی، تحلیل محتوا یا تاریخی	داده ها چگونه جمع آوری و بررسی می شوند؟

یک تحقیق ممکن است هم زمان در چند گروه قرار بگیرد. برای مثال، بررسی رابطه سودآوری و بدهی شرکت ها می تواند تحقیقی کمی، کاربردی، آرشیوی و همبستگی باشد.

رویکرد های اصلی پژوهش در حسابداری

تحقیق کمی

در تحقیق کمی از داده های عددی استفاده می شود. این داده ها معمولاً با روش های آماری بررسی می شوند.

اطلاعات صورت های مالی، قیمت سهام، نسبت های مالی، امتیاز پرسش نامه یا تعداد خطاهای ثبت شده می توانند داده کمی باشند. تحقیق کمی برای پاسخ دادن به پرسش هایی مانند موارد زیر مناسب است:

◀️ آیا بین اندازه شرکت و حق الزحمه حسابرسی ارتباطی وجود دارد؟

◀️ آیا بین نسبت بدهی و سودآوری شرکت ها رابطه ای وجود دارد؟

◀️ استفاده از نرم افزار حسابداری چه اثری بر تعداد خطاهای ثبت دارد؟

تحقیق کیفی

در تحقیق کیفی، هدف شناخت عمیق تجربه ها، دیدگاه ها و فرایندهاست. داده ها معمولاً از طریق مصاحبه، مشاهده یا بررسی متن اسناد به دست می آیند.

برای مثال، پژوهشگر می تواند با چند حسابدار مصاحبه کند تا مشکلات اجرای یک استاندارد حسابداری را شناسایی کند.

تحقیق کیفی برای پاسخ دادن به پرسش هایی مانند موارد زیر کاربرد دارد:

◀️ حسابداران هنگام اجرای یک استاندارد جدید با چه مشکلاتی مواجه می شوند؟

◀️ مدیران چگونه از گزارش های حسابداری در تصمیم گیری استفاده می کنند؟

◀️ کارکنان یک شرکت چه برداشتی از کنترل های داخلی دارند؟

تحقیق آمیخته

تحقیق آمیخته از داده های کمی و کیفی در کنار یکدیگر استفاده می کند.

فرض کنید پژوهشگر می خواهد رضایت حسابداران از یک نرم افزار مالی را بررسی کند. او می تواند ابتدا با پرسش نامه میزان رضایت کاربران را اندازه گیری کند و سپس با تعدادی از آن ها مصاحبه کند تا دلایل رضایت یا نارضایتی را بهتر بفهمد.

استفاده از روش آمیخته باید دلیل مشخصی داشته باشد. اضافه کردن مصاحبه یا پرسش نامه بدون اینکه به پاسخ کامل تر سؤال کمک کند، ارزش تحقیق را افزایش نمی دهد.

انواع روش تحقیق در حسابداری

پس از مشخص شدن رویکرد پژوهش، باید روش مناسب برای جمع آوری و تحلیل داده ها انتخاب شود. روش های زیر در تحقیقات حسابداری کاربرد بیشتری دارند.

روش

منبع داده

نمونه کاربرد حسابداری

آرشیوی یا اسنادی	صورت های مالی، گزارش حسابرس، اطلاعات بورس و پرونده های موجود	بررسی رابطه کیفیت حسابرسی با مدیریت سود
پیمایشی	پرسش نامه از حسابداران، مدیران یا استفاده کنندگان	سنجش میزان پذیرش یک سامانه مالی
مصاحبه	گفت و گوی عمیق با افراد آگاه	شناخت مشکلات اجرای استاندارد های حسابداری
مطالعه موردی و میدانی	مصاحبه، مشاهده، اسناد و گزارش های یک یا چند سازمان	بررسی اجرای سیستم بهای تمام شده در یک کارخانه
همبستگی	داده های مربوط به دو یا چند متغیر	بررسی رابطه نقدشوندگی سهام با کیفیت افشا
آزمایشی	داده حاصل از تغییر یک عامل و مقایسه گروه ها	بررسی اثر نحوه نمایش گزارش مالی بر تصمیم سرمایه گذار
شبه آزمایشی	داده های قبل و بعد از یک تغییر واقعی	بررسی اثر قانون جدید بر رفتار مالی شرکت ها
تحلیل محتوا	متن گزارش ها، یادداشت ها و افشاهای مالی	بررسی لحن گزارش هیئت مدیره
تاریخی	اسناد و گزارش های مربوط به دوره های گذشته	بررسی تغییرات گزارشگری مالی در چند دهه

تحقیق آرشیوی یا اسنادی

در تحقیق آرشیوی از اطلاعاتی استفاده می شود که از قبل وجود دارند.

مانند صورت های مالی، یادداشت های توضیحی، گزارش حسابرس، اطلاعات معاملات یا پرونده های مالیاتی مجاز.

برای مثال، پژوهشگر می تواند اطلاعات مالی چند شرکت را طی پنج سال بررسی کند تا رابطه میان بدهی و سودآوری آن ها را بسنجد.

مزیت این روش، استفاده از اطلاعات واقعی شرکت هاست. بااین حال، ناقص بودن داده ها یا تعریف نادرست متغیرها می تواند نتیجه را تحت تأثیر قرار دهد.

تحقیق پیمایشی

در تحقیق پیمایشی معمولاً از پرسش نامه برای جمع آوری نظر یا تجربه تعداد زیادی از افراد استفاده می شود.

برای مثال، می توان با ارسال پرسش نامه برای حسابداران بررسی کرد که چه عواملی بر پذیرش یک نرم افزار حسابداری تأثیر می گذارند.

پرسش های پرسش نامه باید ساده، روشن و بی طرف باشند. جامعه آماری، روش نمونه گیری و اعتبار پرسش نامه نیز باید توضیح داده شوند.

مصاحبه

مصاحبه برای شناخت عمیق تجربه و دیدگاه افراد مناسب است. در این روش، پژوهشگر با حسابداران، حسابرسان، مدیران مالی یا سایر افراد مرتبط گفت وگو می کند.

برای مثال، ممکن است هدف تحقیق شناخت مشکلات اجرای یک استاندارد جدید باشد. در این شرایط، مصاحبه با حسابدارانی که تجربه اجرای آن را دارند اطلاعات مناسبی فراهم می کند.

مصاحبه می تواند ساختاریافته، نیمه ساختاریافته یا آزاد باشد. در بیشتر تحقیقات دانشگاهی، مصاحبه نیمه ساختاریافته کاربرد بیشتری دارد؛ زیرا هم پرسش های مشخصی دارد و هم امکان توضیح بیشتر را فراهم می کند.

مطالعه موردی و تحقیق میدانی

در مطالعه موردی، یک شرکت، واحد سازمانی یا فرایند مشخص با جزئیات بررسی می شود. داده ها ممکن است از طریق مصاحبه، مشاهده، اسناد و گزارش های داخلی جمع آوری شوند.

برای مثال، پژوهشگر می تواند نحوه اجرای سیستم بودجه ریزی را در یک کارخانه بررسی کند.

مطالعه موردی اطلاعات عمیقی ارائه می دهد، اما نتیجه بررسی یک شرکت را نمی توان بدون دلیل به تمام شرکت ها تعمیم داد.

تحقیق همبستگی

تحقیق همبستگی بررسی می کند که آیا دو یا چند متغیر همراه با یکدیگر تغییر می کنند یا خیر.

برای مثال، پژوهشگر می تواند رابطه میان میزان بدهی و سودآوری شرکت ها را بررسی کند. نتیجه ممکن است نشان دهد با افزایش بدهی، سودآوری افزایش یا کاهش پیدا می کند.

وجود همبستگی به تنهایی رابطه علت و معلولی را ثابت نمی کند. ممکن است عامل دیگری بر هر دو متغیر اثر گذاشته باشد.

تحقیق آزمایشی

در تحقیق آزمایشی، پژوهشگر یک عامل را تغییر می دهد و اثر آن را بر افراد یا گروه ها بررسی می کند.

برای مثال، می توان یک گزارش مالی را با دو نوع طراحی متفاوت به دو گروه از سرمایه گذاران ارائه کرد و اثر نحوه نمایش اطلاعات را بر تصمیم آن ها سنجید.

این روش برای بررسی رابطه علت و معلولی مناسب است؛ اما کنترل کامل شرایط در محیط واقعی کسب و کار همیشه امکان پذیر نیست.

تحقیق شبه آزمایشی

در تحقیق شبه آزمایشی، پژوهشگر از یک تغییر واقعی مانند اجرای قانون، تغییر مقررات یا راه اندازی یک سامانه جدید استفاده می کند.

برای مثال، تعداد خطاهای مالی یک شرکت را می توان قبل و بعد از نصب نرم افزار حسابداری مقایسه کرد. اگر امکان انتخاب یک گروه مشابه برای مقایسه وجود داشته باشد، نتیجه قابل اعتمادتر خواهد بود.

البته ممکن است عواملی مانند آموزش کارکنان یا تغییر حجم معاملات نیز بر نتیجه اثر گذاشته باشند. پژوهشگر باید این عوامل را بررسی و گزارش کند.

تحقیق تاریخی

تحقیق تاریخی برای بررسی تغییرات یک موضوع در طول زمان استفاده می شود. داده های این تحقیق ممکن است از قوانین قدیمی، گزارش های مالی، اسناد سازمانی یا منابع تاریخی به دست آیند.

برای مثال، پژوهشگر می تواند تغییر نحوه گزارش دارایی ها یا درآمد شرکت ها را در یک دوره چندساله بررسی کند.

در این روش باید اعتبار اسناد و شرایط زمانی هر دوره در نظر گرفته شود. نمی توان مفاهیم و مقررات امروز را بدون توجه به شرایط گذشته برای تحلیل اسناد قدیمی به کار برد.

تحلیل محتوا

در تحلیل محتوا، متن گزارش ها و اسناد به شکلی منظم بررسی و دسته بندی می شود.

برای مثال، پژوهشگر می تواند گزارش هیئت مدیره شرکت ها را بررسی کند و جمله های مثبت، منفی یا مربوط به ریسک را در گروه های مشخص قرار دهد.

معیارهای دسته بندی باید پیش از تحلیل مشخص باشند. در غیر این صورت، نظر شخصی پژوهشگر می تواند نتیجه را تغییر دهد.

انواع تحقیق حسابداری از نظر هدف

بنیادی و کاربردی، هدف پژوهش را مشخص می کنند و دو روش اجرایی جداگانه نیستند.

تحقیق بنیادی

تحقیق بنیادی برای گسترش دانش و نظریه های حسابداری انجام می شود. نتیجه آن ممکن است بلافاصله یک مشکل اجرایی را حل نکند.

برای مثال، بررسی چگونگی شکل گیری قضاوت حسابرسان می تواند به توسعه دانش حسابرسی کمک کند.

تحقیق کاربردی

تحقیق کاربردی برای حل یک مسئله واقعی انجام می شود.

موضوعاتی مانند کاهش خطاهای ثبت، بهبود کنترل داخلی، ارزیابی نرم افزار مالی و بررسی مشکلات اجرای یک استاندارد، معمولاً هدف کاربردی دارند.

مراحل انجام تحقیق در حسابداری

1️⃣ مسئله را مشخص کنید: یک مشکل واقعی، خلأ پژوهشی یا تناقض در نتایج قبلی پیدا کنید.

2️⃣ سؤال پژوهش را بنویسید: سؤال باید روشن، محدود و قابل پاسخ با داده باشد.

3️⃣ منابع را مرور کنید: مقاله های معتبر، قوانین و استانداردهای مرتبط را بخوانید.

4️⃣ متغیرها یا مفاهیم را تعریف کنید: مشخص کنید هر مفهوم دقیقاً چگونه سنجیده یا شناسایی می شود.

5️⃣ روش و جامعه را انتخاب کنید: توضیح دهید چرا آرشیوی، پیمایشی، مصاحبه یا روش دیگر مناسب است.

6️⃣ نمونه و داده را تعیین کنید: بازه زمانی، معیار ورود به نمونه و منبع داده را شفاف بنویسید.

7️⃣ داده را جمع آوری و تحلیل کنید: تحلیل باید با نوع سؤال و داده هماهنگ باشد.

8️⃣ محدودیت ها را گزارش کنید: درباره کمبود داده، خطای اندازه گیری و امکان تعمیم صادق باشید.

9️⃣ نتیجه را به سؤال برگردانید: نتیجه باید دقیقاً نشان دهد داده ها چه پاسخی می دهند و چه چیزی هنوز نامعلوم است.

نمونه موضوع برای درس روش تحقیق در حسابداری

حوزه

نمونه موضوع

روش پیشنهادی

گزارشگری مالی	رابطه کیفیت افشا با نقدشوندگی سهام شرکت ها	آرشیوی و کمی
حسابرسی	رابطه حق الزحمه حسابرسی با تأخیر در گزارش حسابرس	آرشیوی و کمی
حسابداری مدیریت	نقش بودجه ریزی در کنترل هزینه شرکت های کوچک	پیمایش یا مطالعه موردی
مالیات	عوامل مؤثر بر پذیرش سامانه های مالیاتی توسط مؤدیان	پرسش نامه و مصاحبه
فناوری	اثر استفاده از نرم افزار حسابداری بر کاهش خطاهای ثبت	شبه آزمایشی یا مطالعه موردی
آموزش حسابداری	نظر دانشجویان درباره تأثیر آموزش عملی بر آمادگی شغلی	پیمایشی
اخلاق و تقلب	نشانه های کنترل داخلی ضعیف در وقوع تقلب سازمانی	مطالعه موردی یا اسنادی

یک نمونه ساده از طراحی تحقیق

فرض کنید موضوع شما «اثر استفاده از نرم افزار حسابداری بر کاهش خطای ثبت در فروشگاه های کوچک» است. طراحی اولیه می تواند چنین باشد:

سؤال: آیا پس از استفاده از نرم افزار، تعداد خطاهای ثبت کمتر شده است؟

داده: تعداد خطاهای اصلاح شده در یک دوره قبل و یک دوره بعد از استقرار نرم افزار.

نمونه: فروشگاه هایی که اطلاعات هر دو دوره را در اختیار دارند.

روش: مقایسه قبل و بعد؛ در صورت امکان همراه با یک گروه مقایسه مشابه.

محدودیت: تغییر نیروی انسانی، آموزش یا حجم معاملات نیز ممکن است بر خطا اثر گذاشته باشد.

این مثال نشان می دهد عنوان به تنهایی روش را تعیین نمی کند. پژوهشگر باید متغیر، داده، دوره زمانی و عوامل جایگزین را هم مشخص کند.

جمع بندی

روش تحقیق در حسابداری یعنی ساختن یک مسیر قابل دفاع از سؤال تا نتیجه. ابتدا مسئله و سؤال را محدود کنید، سپس رویکرد کمی، کیفی یا آمیخته و روش اجرایی مناسب را انتخاب کنید. پژوهش آرشیوی، پیمایش، مصاحبه، مطالعه موردی و آزمایش هر کدام کاربرد و محدودیت خود را دارند. اعتبار تحقیق زمانی بیشتر می شود که داده، روش تحلیل و نتیجه با یکدیگر هماهنگ باشند و محدودیت ها نیز شفاف گزارش شوند.

منابع :

OpenStax؛ مقایسه مطالعه موردی، پیمایش، پژوهش آرشیوی، همبستگی و آزمایش

دانشگاه استنفورد؛ روش های تجربی و شبه آزمایشی در پژوهش حسابداری