بررسی انواع روش های حسابداری
«روش‌های حسابداری» یک فهرست ثابت از چند روش هم‌سطح نیست. گاهی منظور، زمان شناسایی درآمد و هزینه است؛ مانند مبنای نقدی و تعهدی. گاهی درباره اندازه‌گیری دارایی‌ها، محاسبه بهای محصول یا ثبت موجودی کالا صحبت می‌کنیم. این موضوعات پرسش‌های متفاوتی را پاسخ می‌دهند و می‌توانند در یک سیستم حسابداری کنار هم به کار روند.
برای مثال، یک شرکت می‌تواند گزارشگری تعهدی داشته باشد، گردش موجودی را به روش دائمی ثبت کند و برای تخصیص بهای موجودی از میانگین موزون استفاده کند. این سه انتخاب جایگزین یکدیگر نیستند. در این راهنما، دسته‌ها را از هم جدا می‌کنیم تا اصطلاحاتی مانند تعهدی، هزینه‌یابی متغیر و هزینه‌یابی بر مبنای فعالیت با هم اشتباه نشوند.
روش‌های حسابداری را چگونه دسته‌بندی کنیم؟
- مبنای شناسایی: درآمد و هزینه چه زمانی در حساب‌ها منعکس شوند؟ نمونه اصلی، نقدی در برابر تعهدی است.
- مبنای اندازه‌گیری: مبلغ یک دارایی یا بدهی بر چه اساسی تعیین شود؟ بهای تاریخی و ارزش منصفانه از مفاهیم این حوزه‌اند.
- هزینه‌یابی: هزینه‌ها چگونه به محصول، خدمت یا فعالیت نسبت داده شوند؟ متغیر، جذبی و بر مبنای فعالیت در این بحث مطرح می‌شوند.
- ثبت و تخصیص بهای موجودی: گردش موجودی چگونه ثبت و بهای اقلام چگونه تخصیص داده شود؟ دائمی و ادواری را باید از میانگین موزون یا FIFO جدا کرد.
- برنامه‌ریزی و گزارش: بودجه برای برنامه و کنترل و صورت‌های مالی برای گزارش اطلاعات به کار می‌روند؛ خود ترازنامه، مبنای مستقل شناسایی رویدادها نیست.
پس پیش از پرسیدن «کدام روش بهتر است؟»، مشخص کنید درباره کدام تصمیم صحبت می‌کنید. هدف گزارش، ماهیت فعالیت، قواعد قابل اعمال و اطلاعات قابل اتکا در انتخاب اثر دارند.
مبنای نقدی چیست؟
در توضیح مقدماتی مبنای نقدی، دریافت وجه مبنای ثبت درآمد و پرداخت وجه مبنای ثبت هزینه قرار می‌گیرد. این نگاه، زمان جابه‌جایی وجه را برجسته می‌کند. اما نباید از سادگی آن نتیجه گرفت که برای گزارشگری هر واحد اقتصادی یا هر تکلیف قانونی مجاز و کافی است.
مثلاً در یک مثال آموزشی، اگر وجه خدمت در اردیبهشت دریافت شود، درآمد در گزارش مبتنی بر دریافت نقدی در اردیبهشت منعکس می‌شود. این مثال را با دفتر بانک اشتباه نگیرید: هر دریافت وجه، درآمد نیست. وام یا آورده مالک از نظر ماهیت با دریافت بابت فروش تفاوت دارد.
مبنای تعهدی چه تفاوتی با نقدی دارد؟
در مبنای تعهدی، اثر رویدادها در دوره‌ای منعکس می‌شود که شرایط شناسایی مربوط به آن‌ها برقرار شده است؛ حتی اگر دریافت یا پرداخت وجه در دوره دیگری باشد. بنابراین تعهدی، زیرمجموعه مبنای نقدی نیست. ترجمه رایج Accrual در این بحث «تعهدی» است و نباید آن را صرفاً انباشتن اطلاعات چند دوره دانست.
فرض کنید واحدی خدمت مشخصی را در فروردین تکمیل کرده، درآمد آن طبق شرایط مربوط قابل شناسایی است و مشتری ۳۰ میلیون تومان را در اردیبهشت می‌پردازد. در ثبت تعهدی فروردین، حساب دریافتنی ۳۰ میلیون تومان بدهکار و درآمد خدمات ۳۰ میلیون تومان بستانکار می‌شود. هنگام وصول در اردیبهشت، بانک بدهکار و دریافتنی بستانکار می‌شود؛ وصول، درآمد را دوباره ایجاد نمی‌کند.
حالت معکوس نیز مهم است. اگر ۱۲ میلیون تومان بابت پوشش بیمه شش‌ماهه آینده پرداخت شود و پوشش در طول شش ماه یکنواخت باشد، مبلغ ابتدا پیش‌پرداخت است و در هر ماه ۲ میلیون تومان هزینه شناسایی می‌شود. زمان پرداخت، به‌تنهایی همه مبلغ را به هزینه همان ماه تبدیل نمی‌کند. این مثال‌ها برای آموزش‌اند و مالیات و دیگر شرایط قراردادی در آن‌ها فرض نشده است.
آیا ترازنامه یک روش حسابداری است؟
ترازنامه یا صورت وضعیت مالی، گزارشی از دارایی‌ها، بدهی‌ها و حقوق مالکانه در یک تاریخ است. رابطه پایه آن، دارایی‌ها برابر بدهی‌ها به‌علاوه حقوق مالکانه است. این گزارش را نباید در کنار نقدی و تعهدی به‌عنوان یک مبنای مستقل ثبت معرفی کرد.
دوره گزارش نیز موضوع دیگری است. تهیه گزارش ماهانه یا سالانه به معنی ایجاد دو مبنای متفاوت شناسایی نیست. یک واحد می‌تواند ثبت‌های خود را با مبنای مشخص نگه دارد و گزارش‌های مدیریتی ماهانه و صورت‌های مالی دوره‌ای تهیه کند.
بهای تاریخی و ارزش منصفانه چه نقشی دارند؟
در اندازه‌گیری بر مبنای بهای تاریخی، اطلاعات معامله اولیه مبنای مهمی برای مبلغ ثبت‌شده است؛ اما مبلغ دفتری می‌تواند تحت قواعد مربوط، مثلاً بر اثر استهلاک یا کاهش ارزش، تغییر کند. بهای تاریخی به معنی ثابت ماندن همیشگی مبلغ هر دارایی نیست.
ارزش منصفانه نیز صرفاً برچسب «قیمت واقعی» بر همه دارایی‌ها و بدهی‌ها نیست. در چارچوب IFRS 13، تعریف آن بر قیمت فروش دارایی یا انتقال بدهی در معامله‌ای منظم بین مشارکت‌کنندگان بازار در تاریخ اندازه‌گیری تکیه دارد. این استاندارد هنگامی به کار می‌رود که استاندارد دیگری استفاده از اندازه‌گیری ارزش منصفانه را الزام یا اجازه داده باشد؛ همه اقلام را نمی‌توان با یک انتخاب سلیقه‌ای به قیمت روز ثبت کرد.
برای هر قلم باید استاندارد قابل اعمال، مبنای اندازه‌گیری، اطلاعات لازم و افشای مربوط بررسی شود. معرفی این مفاهیم بین‌المللی در مقاله، به معنی تعیین خودکار تکلیف گزارشگری یا مالیاتی همه واحدهای ایرانی نیست.
هزینه‌یابی متغیر و جذبی چه تفاوتی دارند؟
در مدل تولیدی هزینه‌یابی متغیر، هزینه‌های متغیر ساخت در بهای محصول منظور و سربار ثابت ساخت به‌عنوان هزینه دوره در نظر گرفته می‌شود. هزینه ثابت حذف یا نادیده گرفته نمی‌شود. در هزینه‌یابی جذبی، بهای محصول علاوه بر هزینه‌های متغیر ساخت، سهمی از سربار ثابت ساخت را نیز دربر می‌گیرد.
فرض کنید بهای متغیر ساخت هر واحد ۸۰ هزار تومان و سربار ثابت ساخت یک دوره ۲۰ میلیون تومان باشد. اگر ۱٬۰۰۰ واحد در شرایط ظرفیت عادی تولید شود، سهم سربار ثابت هر واحد ۲۰ هزار تومان است. در مثال ساده، بهای واحد در روش متغیر ۸۰ هزار و در روش جذبی ۱۰۰ هزار تومان می‌شود. هزینه‌های فروش، اداری و مالی در این مثالِ بهای ساخت وارد نشده‌اند.
اگر بخشی از تولید در پایان دوره فروخته نشده باشد، تفاوت در زمان شناسایی سهم سربار ثابت می‌تواند سود دو گزارش را متفاوت کند. انتخاب برای تحلیل داخلی را از الزامات ارزش‌گذاری موجودی در صورت‌های مالی جدا کنید. برای نمونه، IAS 2 هزینه تبدیل موجودی را شامل تخصیص منظم سربار ثابت و متغیر تولید می‌داند و برای تخصیص سربار ثابت به ظرفیت عادی توجه می‌کند؛ هزینه ظرفیت بلااستفاده نباید صرفاً با کاهش تولید به موجودی تحمیل شود.
هزینه‌یابی بر مبنای فعالیت یا ABC چیست؟
در ABC، هزینه‌ها با توجه به فعالیت‌های مصرف‌کننده منابع و محرک‌های مناسب به موضوع هزینه نسبت داده می‌شوند. برای مثال، در یک مدل فرضی، هزینه فعالیت آماده‌سازی دستگاه می‌تواند بر اساس تعداد دفعات آماده‌سازی میان محصولات تخصیص یابد. انتخاب محرک باید با رابطه مصرف منابع سازگار باشد.
این پرسش با ثابت یا متغیر بودن هزینه متفاوت است. ABC را نباید «هزینه‌یابی متغیر به ازای فعالیت» نامید. یک فعالیت ممکن است هزینه‌هایی با رفتارهای مختلف داشته باشد. استفاده از فعالیت‌ها هم به‌خودی‌خود دقیق‌تر شدن همه ارقام را تضمین نمی‌کند؛ کیفیت داده و طراحی مخزن هزینه و محرک اهمیت دارد.
میانگین موزون با ثبت دائمی یا ادواری چه فرقی دارد؟
دائمی و ادواری، شیوه‌های ثبت و به‌روزرسانی اطلاعات موجودی‌اند. در سیستم دائمی، گردش و بهای موجودی در طول دوره با رویدادهای مربوط به‌روز می‌شود؛ در سیستم ادواری، تعیین موجودی پایان و محاسبه بهای کالای فروش‌رفته در پایان دوره نقش اصلی دارد. این تقسیم‌بندی با گزارش ماهانه یا سالانه یکی نیست.
میانگین موزون، فرمول تخصیص بهاست. فرض کنید ۱۰ واحد یک کالای هم‌نوع را هر واحد ۱۰۰ هزار تومان و سپس ۲۰ واحد را هر واحد ۱۳۰ هزار تومان خریده‌اید؛ فروش یا گردش دیگری هم وجود نداشته و هزینه قابل انتساب دیگری نداریم. بهای کل ۳ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان و تعداد ۳۰ واحد است. میانگین موزون هر واحد، ۳٬۶۰۰٬۰۰۰ تقسیم بر ۳۰، یعنی ۱۲۰ هزار تومان می‌شود.
در اجرای واقعی، ترتیب خرید و فروش و روش محاسبه میانگین دوره‌ای یا میانگین متحرک اهمیت دارد. IAS 2 برای اقلامی که معمولاً قابل جایگزینی با هم‌اند، FIFO یا میانگین موزون را از فرمول‌های تخصیص بها معرفی می‌کند. فرمول تخصیص بها را از کنترل تعداد موجودی و از مبنای نقدی یا تعهدی جدا بخوانید.
بودجه‌ریزی کجای این دسته‌بندی قرار می‌گیرد؟
بودجه، برنامه کمی برای فعالیت و منابع آینده و ابزاری برای مقایسه برنامه با عملکرد است. تهیه بودجه به‌خودی‌خود، مبنای ثبت درآمد تحقق‌یافته یا ارزش‌گذاری همه دارایی‌ها را تعیین نمی‌کند. می‌توان گزارش‌های تعهدی داشت و از بودجه نیز برای برنامه و کنترل استفاده کرد.
در تحلیل بودجه، دوره، حجم فعالیت، فرض قیمت و هزینه و دلیل انحراف را روشن کنید. نام یک روش یا تهیه یک فایل بودجه، تضمین رشد، جذب سرمایه‌گذار یا حذف بحران نقدینگی نیست. تصمیم‌گیری به اطلاعات کامل‌تر و شرایط واقعی کسب‌وکار نیاز دارد.
چگونه روش مناسب را مشخص کنیم؟
- پرسش را دقیق بنویسید: زمان شناسایی، مبلغ اندازه‌گیری، بهای محصول، موجودی یا برنامه‌ریزی؟
- هدف و استفاده‌کننده گزارش را مشخص کنید؛ گزارش داخلی و صورت مالی عمومی الزاماً یک دامنه ندارند.
- قواعد قابل اعمال به همان واحد و قلم را بررسی کنید.
- داده‌ها و کنترل‌های لازم را آماده و روش را مستند کنید.
- یک مثال را از مدرک تا سند و گزارش تطبیق دهید و اثر روش را توضیح دهید.
برای انتخاب ابزار می‌توانید اطلاعات نرم‌افزار حسابداری و صفحه دانلود دمو را بررسی کنید. امکانات نسخه و شرایط جاری آزمون را از همان صفحه یا پیش‌فاکتور بپرسید؛ این مقاله مدت مشخص یا پشتیبانی از همه روش‌های تخصصی را وعده نمی‌دهد.
پرسش‌های متداول روش‌های حسابداری
آیا تعهدی نوعی حسابداری نقدی است؟
خیر. تعهدی اثر رویداد را بر اساس شرایط شناسایی در دوره مربوط منعکس می‌کند؛ زمان دریافت و پرداخت می‌تواند متفاوت باشد.
آیا ABC همان هزینه‌یابی متغیر است؟
خیر. ABC درباره نسبت دادن هزینه از مسیر فعالیت‌ها و محرک‌هاست؛ هزینه‌یابی متغیر درباره هزینه‌های واردشده در بهای محصول و برخورد با سربار ثابت ساخت بحث می‌کند.
آیا باید فقط یکی از همه این روش‌ها را انتخاب کنیم؟
خیر. چون موضوع‌ها متفاوت‌اند، یک واحد می‌تواند هم‌زمان مبنای تعهدی، سیستم موجودی دائمی و فرمول میانگین موزون داشته باشد؛ تناسب و مجاز بودن هر انتخاب باید جدا بررسی شود.
منابع و مطالعه بیشتر
- چارچوب مفهومی گزارشگری مالی، بند ۱.۱۷ برای عملکرد تعهدی؛
- معرفی رسمی IFRS 13 برای تعریف و دامنه ارزش منصفانه؛
- معرفی رسمی IAS 2 برای بهای موجودی و فرمول‌های تخصیص؛
- OpenStax، مقایسه هزینه‌یابی متغیر و جذبی و هزینه‌یابی بر مبنای فعالیت برای مبانی آموزشی هزینه‌یابی.
برای توضیح بیشتر، سربار تولید و صورت وضعیت مالی را بخوانید. مثال‌های عددی این مقاله فرضی و مستقل‌اند.