سرمایه در حسابداری چیست؟ انواع، فرمول، ماهیت و ثبت حسابداری
سرمایه در حسابداری معمولاً به آورده و حق مالک در یک کسب و کار اشاره دارد. حقوق مالکانه نیز سهم باقی مانده مالکان از دارایی های واحد تجاری پس از کسر بدهی هاست. در کسب و کارهای انفرادی، حساب «سرمایه مالک» بخش اصلی حقوق مالکانه را نشان می دهد؛ اما در شرکت ها، سرمایه فقط یکی از اجزای حقوق صاحبان سهام است.
تعریف سرمایه در حسابداری به زبان ساده
سرمایه فقط پول نقد موجود در صندوق یا بانک نیست. مالک ممکن است پول، کالا، تجهیزات یا دارایی دیگری را وارد کسب و کار کند.
ارزش آورده مالک در حساب سرمایه ثبت می شود؛ اما خود پول، کالا یا تجهیزات در حساب دارایی مربوطه ثبت می شوند.
◀️ بنابراین سرمایه را نباید با دارایی یا وجه نقد یکسان دانست.
رابطه اصلی سرمایه با دارایی و بدهی از معادله حسابداری به دست می آید:
حقوق مالکانه = دارایی ها − بدهی ها
برای مثال، اگر یک فروشگاه ۵۰۰ میلیون تومان دارایی و ۲۰۰ میلیون تومان بدهی داشته باشد، حقوق مالکانه آن ۳۰۰ میلیون تومان است.
تفاوت سرمایه، دارایی و وجه نقد
| مفهوم | معنی ساده | مثال |
| حقوق مالکانه | مانده دارایی‌ها پس از کسر بدهی‌ها | ۳۰۰ میلیون تومان در مثال بالا |
| سرمایه ثبت‌شده | یکی از اجزای حقوق صاحبان سهام شرکت | مبلغی که باید جداگانه از سوابق شرکت خوانده شود |
| دارایی | منابعی که کسب وکار در اختیار دارد | وجه نقد، کالا، خودرو و تجهیزات |
| بدهی | تعهد کسب وکار به دیگران | وام، حساب پرداختنی و مالیات پرداختنی |
| وجه نقد | فقط یکی از انواع دارایی | موجودی صندوق و حساب بانکی |
ماهیت حساب سرمایه چیست؟
حساب سرمایه ماهیت بستانکار دارد. یعنی افزایش سرمایه در سمت بستانکار و کاهش آن در سمت بدهکار ثبت می شود.
◀️ آورده جدید مالک، سرمایه را افزایش می دهد و بستانکار می شود.
◀️ سود خالص در پایان دوره، حقوق مالک را افزایش می دهد.
◀️ زیان خالص، سرمایه را کاهش می دهد.
◀️ برداشت شخصی مالک، سرمایه را کاهش می دهد و هزینه کسب و کار محسوب نمی شود.
برای شناخت ماهیت بدهکار و بستانکار سایر حساب ها، راهنمای ماهیت حساب ها در حسابداری را بخوانید.
فرمول سرمایه در حسابداری
برای محاسبه مانده سرمایه پایان دوره در یک کسب و کار شخصی می توان از فرمول زیر استفاده کرد:
سرمایه پایان دوره = سرمایه اول دوره + آورده جدید مالک + سود خالص − برداشت مالک
اگر کسب و کار زیان کرده باشد، زیان خالص به جای سود از سرمایه کم می شود.
مثال محاسبه سرمایه پایان دوره
فرض کنید سرمایه اول دوره ۲۰۰ میلیون تومان است. مالک در طول سال ۵۰ میلیون تومان آورده جدید دارد، کسب وکار ۸۰ میلیون تومان سود می کند و مالک ۳۰ میلیون تومان برداشت می کند:
۲۰۰ میلیون تومان + ۵۰ میلیون تومان + ۸۰ میلیون تومان − ۳۰ میلیون تومان = ۳۰۰ میلیون تومان
پس مانده سرمایه در پایان دوره ۳۰۰ میلیون تومان خواهد بود.
ثبت سرمایه اولیه در حسابداری
فرض کنید مالک برای شروع کار ۱۰۰ میلیون تومان به حساب بانکی کسب و کار واریز می کند. ثبت ساده آن چنین است:
| شرح حساب | بدهکار | بستانکار |
| بانک | ۱۰۰ میلیون تومان | — |
| سرمایه مالک | — | ۱۰۰ میلیون تومان |
بانک بدهکار می شود چون دارایی کسب وکار افزایش یافته است. سرمایه بستانکار می شود چون سهم مالک افزایش یافته است.
اگر آورده مالک غیرنقدی باشد چه می شود؟
اگر مالک به جای پول، کالا یا تجهیزات وارد کسب و کار کند، دارایی بر اساس مبلغ قابل اتکا و مستند بدهکار و حساب سرمایه بستانکار می شود. مبنای تعیین مبلغ باید با نوع واحد تجاری، اسناد مالکیت، توافق معتبر شرکا و الزامات قانونی و حسابداری مربوط سازگار باشد.
ثبت برداشت مالک از سرمایه
اگر مالک ۲۰ میلیون تومان برای مصرف شخصی از حساب کسب و کار بردارد، حساب برداشت بدهکار و بانک یا صندوق بستانکار می شود:
| شرح حساب | بدهکار | بستانکار |
| برداشت مالک | ۲۰ میلیون تومان | — |
| بانک یا صندوق | — | ۲۰ میلیون تومان |
برداشت مالک هزینه عملیاتی نیست. این حساب در پایان دوره بسته می شود و مانده آن سرمایه مالک را کاهش می دهد.
انواع سرمایه در حسابداری چیست؟
برای سرمایه در حسابداری تعداد ثابت و واحدی نمی توان تعیین کرد؛ زیرا واژه «سرمایه» در حسابداری واحدهای انفرادی، حسابداری شرکت ها و مدیریت مالی کاربرد های متفاوتی دارد. مهم ترین اصطلاحات مرتبط عبارت اند از:
سرمایه مالک
آورده نقدی یا غیرنقدی مالک در کسب و کار انفرادی است و با آورده های بعدی و سهم مالک از سود افزایش می یابد و با برداشت یا زیان کاهش پیدا می کند.
حساب سرمایه شرکا
در واحدهای دارای چند شریک یا شرکت های اشخاص، برای هر شریک حساب سرمایه جداگانه نگهداری می شود تا آورده، برداشت و سهم او مشخص باشد.
سرمایه ثبت شده یا سرمایه سهام
در شرکت سهامی، مبلغ اسمی سهام تعهدشده و ثبت شده شرکت است. صرف سهام، اندوخته ها و سود انباشته نیز ممکن است در بخش حقوق صاحبان سهام گزارش شوند، اما سرمایه ثبت شده نیستند.
سرمایه تعهدشده و پرداخت شده
سرمایه تعهدشده مبلغی است که سهامداران پرداخت آن را پذیرفته اند؛ سرمایه پرداخت شده بخشی از آن است که عملاً پرداخت شده است.
سرمایه در گردش
از کسر بدهی های جاری از دارایی های جاری به دست می آید و یکی از شاخص های نقدینگی کوتاه مدت است؛ این مبلغ حساب سرمایه مالک نیست.
سرمایه استقراضی یا بدهی
در مدیریت مالی به منابع حاصل از وام یا انتشار اوراق بدهی گفته می شود. این منابع در حسابداری بدهی اند و جزو حقوق مالکانه یا حساب سرمایه مالک محسوب نمی شوند.
آیا وام و سود انباشته نوعی سرمایه هستند؟
وام در حسابداری «بدهی» است و نباید آن را حساب سرمایه مالک نامید. در مدیریت مالی ممکن است از بدهی و حقوق صاحبان سهام به عنوان دو منبع تأمین مالی یا اجزای ساختار سرمایه یاد شود؛ اما این کاربرد، وام را در صورت وضعیت مالی به حقوق مالکانه تبدیل نمی کند.
سود انباشته نیز در شرکت سهامی یکی از اجزای حقوق صاحبان سهام است، نه همان سرمایه ثبت شده شرکت. بنابراین عبارت «سرمایه نگه داشته شده» برای اشاره به سود انباشته می تواند خواننده را اشتباه بیندازد.
سرمایه در ترازنامه کجا نمایش داده می شود؟
سرمایه در بخش حقوق مالکانه یا حقوق صاحبان سهام صورت وضعیت مالی نمایش داده می شود. حقوق مالکانه همان سهم باقی مانده از دارایی های واحد تجاری پس از کسر همه بدهی هاست. در شرکت ها، اقلامی مانند سرمایه، صرف سهام، اندوخته ها و سود انباشته می توانند اجزای جداگانه حقوق صاحبان سهام باشند.
اگر با اجزای این گزارش آشنا نیستید، ابتدا مقاله ترازنامه حسابداری چیست را بخوانید.
برای درک تفاوت سرمایه با منابع تحت کنترل شرکت نیز مطلب دارایی در حسابداری چیست مفید است.
سرمایه در طول دوره چگونه تغییر می کند؟
جدول زیر درباره حساب سرمایه مالک در کسبوکار انفرادی است. در شرکت سهامی، سود دوره می‌تواند حقوق صاحبان سهام را از طریق سود انباشته افزایش دهد. تغییر سرمایه ثبت‌شده رویدادی جداگانه است.
| رویداد | اثر بر سرمایه |
| آورده جدید مالک | افزایش |
| سود خالص | افزایش |
| زیان خالص | کاهش |
| برداشت مالک | کاهش |
| گرفتن وام | افزایش بدهی؛ سرمایه مستقیماً تغییر نمی کند |
| خرید دارایی با پول نقد | فقط ترکیب دارایی ها تغییر می کند |
سرمایه در گردش با سرمایه حسابداری چه تفاوتی دارد؟
سرمایه در گردش از کسر بدهی های جاری از دارایی های جاری به دست می آید و یکی از شاخص های ارزیابی نقدینگی کوتاه مدت کسب و کار است. مثبت بودن این عدد به تنهایی توان قطعی پرداخت تعهدات را اثبات نمی کند و باید همراه با ترکیب و نقدشوندگی دارایی های جاری بررسی شود. سرمایه در گردش با حساب سرمایه مالک یکی نیست.
سرمایه در گردش = دارایی جاری − بدهی جاری
چرا ثبت درست سرمایه مهم است؟
1️⃣ آورده و برداشت شخصی مالک با درآمد و هزینه کسب و کار مخلوط نمی شود.
2️⃣ سهم هر مالک یا شریک روشن باقی می ماند.
3️⃣ ترازنامه و صورت تغییرات حقوق مالکانه درست تر تهیه می شود.
4️⃣ تغییرات سرمایه در پایان هر دوره قابل پیگیری است.
ثبت منظم آورده، برداشت، دارایی و بدهی در یک نرم افزار حسابداری می تواند پیگیری مانده حساب سرمایه و تهیه گزارش های مالی را ساده تر کند.
نتیجه گیری
سرمایه در حسابداری نشان دهنده آورده و سهم مالک در کسب و کار است و ماهیت بستانکار دارد. آورده جدید و سود باعث افزایش سرمایه و برداشت مالک و زیان موجب کاهش آن می شوند. شناخت انواع سرمایه و ثبت صحیح تغییرات آن، به شفافیت اطلاعات مالی و ارزیابی دقیق تر وضعیت کسب وکار کمک می کند.
سوالات متداول
آیا سرمایه همان دارایی است؟
دارایی منابع واحد تجاری است و حقوق مالکانه از کسر بدهی‌ها از دارایی‌ها به دست می‌آید. سرمایه ثبت‌شده شرکت یکی از اجزای حقوق صاحبان سهام است.
آیا گرفتن وام سرمایه را افزایش می دهد؟
گرفتن وام دارایی و بدهی را هم زمان افزایش می دهد و به تنهایی حقوق مالکانه را بیشتر نمی کند.
سرمایه پرداخت شده چیست؟
سرمایه پرداخت شده در شرکت های سهامی، بخشی از سرمایه تعهدشده است که سهامداران آن را عملاً پرداخت کرده اند. بخش تعهدشده ای که هنوز پرداخت نشده است، سرمایه پرداخت نشده محسوب می شود.